دلایل بدگمانی چیست؟ و راه های درمان آن چیست؟
بدگمانی چيست؟
بدگمانی يعنی سوء ظن و بدبينيی به فرد يا جامعه.
يا بعبارت ديگر آن دسته از بدبينی و بدگمانی و تصورات سوء كه شخص آگاهانه با اراده و اختيار خويش آنها را پذيرفته و در ذهن تقويت نموده و به مقتضای آن حكم و قضاوت می نمايد.
در طول تاريخ انسانيت بسيار اتفاق افتاده است كه مدتهای مديدی در ميان دو نفر يا قوم يا گروه اختلاف و كدورت، دشمنی و نفرت بدببينی و بدخواهی حكم فرما بوده است ولی بعد از گذشت زمان روشن شده است كه آن همه دشمنی ها قتل و غارتها، در نتيجه گمانهای بيجا و بی مورد بوده كه از اطراف افراد بدخواه و مغرض دامن زده شده است. تا آب را گل آلود كنند، دوستان نادان و دشمنان دانا بتوانند در ميان آن ماهی بگيرند و به نوائی برسند.
قرآن در اين زمينه به مسلمانان هشدار ميدهد كه از گمانهای نفاق افكن، بپرهيزند و زندگی خود و ديگران را بر اساس ظن و گمان در معرض تيرگی و هلاكت قرار ندهند: ﴿ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ﴾ (حجرات: 12). «اى كسانى كه ايمان آورده ايد از بسيارى از گمانها بپرهيزيد كه پارهاى از گمانها گناه است».
در روايت اسلامي نيز پديده بدگمانی و سوءظن بسيار مورد نكوهش و مذمت قرار گرفته است رسول الله (ص ) می فرمايد:
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رسول الله قَالَ: إِيَّاكُمْ وَالظَّنَّ فَإِنَّ الظَّنَّ أَكْذَبُ الْحَدِيثِ.(البخاري).
از ابي هريره روايت است كه رسول الله (ص) فرمودند: از گمان (بد) پرهيز كنيد زيرا كه گمان بد دروغ ترين سخن است.
علل وانگيزههای بدگمانی
همانگونه كه بيماريهای جسمی معلول علت است بيماری سوء ظن به ديگران نيز يک بيماری اخلاقی و انحراف فكری است و دارای علل و انگيزههای گوناگونی است كه نمونه هايی از آن ذكر می شود.
الف: ضعف ايمان
اگر كسی دارای ايمانی قوی باشد، حسب دستور اسلام نسبت به مسلمانان برادرانه و با صميميت رفتار می كند و هرگز به آنها بدگمان و بدبين نمی شود و بدون جهت به آنان تهمت زده بدگمان نمی گردد.
ب: ضعف نفس
بعضي از افراد در اثر ضعف نفس، گرفتار حالت اضطراب و آشفتگی فكری و وسوسه می شوند لذا نمی توانند حقايق را درست درك كنند و اطمينان خاطر و آرامش روحی پيدا كنند، بنابراين درباره هر چيزی و هر كسی دچار بدبينی و بدگمانی می شوند آنان گاهی در طهارت و نجاست و گاهی در حلال و حرام متردد می شوند و زمانی در افعال و اقوال ترديد دارند وگاهی در مورد مردم و نيات آنان دچار شك و سوءظن می گردند و بر هيچ كسی اطمينان پيدا نمی كنند.
و بعضی اوقات اين حالت زار در ميان صميمی ترين افراد جامعه همسر و شوهر نسبت به يكديگر پيدا می شود نگرانی و درگيرد در زندگی آنان بوجود می آورد.
اين افراد بيماران روحی و فكری هستند كه خيلی سريع بايد خود را علاج و درمان كنند و گرنه زيانهای فراوانی از نظر مادی و معنوی خواهند ديد.
ج: غرور و خودخواهی
گاهی انسان به اعمال و افكار و انديشههای خود مغرور شده يک حالت فوق العاده خود محوری و خودبينی پيدا كرده اعمال و افكار خويش را ملاك و معيار حق قرار می دهد و هرگاه ديگران در خط او نباشند نسبت به آنها بدگمان و بدبين شده آنان را منحرف، سازش كار و فاسد می داند و پيوسته از آنها بدگوئی می كند.
اين غرور و خود برتر بينی يک بيماری بسيار خطرناكی است كه آيات و روايات از آن سخت نكوهش شده است، خداوند مي فرمايد: ﴿ فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا ﴾ (لقمان: 33). «زندگي دنيا شما را مغرور نكند».
و نيز مي فرمايد: ﴿ فَلَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ ﴾ (نجم: 32). «خودتان را تعريف و تمجيد و پاك ظاهر نكنيد»
قرآن مجيد غرور را يكی از ويژگيهای برجسته كفار می داند: ﴿ إِنِ الْكَافِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ ﴾ (ملك: 20).
«كافران جز در غرور نيستند».
مفاسد و زيانهای بدگمانی:
بدون شك بدگمانی به مردم زيانها و مفاسد فردی و اجتماعی فراوانی دارد كه پاره ای از آن ذكر می گردد:
الف: تباهی دين و دنيا
بدگمانی طبق روايات اسلامي ايمان انسان را از بين می برد چنانكه حضرت امير المؤمنين علي می فرمايد: «آفة الدين سوءالظن» تباهی دين بدگمانی است.
ب: تباهى اعمال
بدگمانی بدون شك اعمال خير انسان را تباه می سازد حضرت علي می فرمايد: «إياك أن تسيئ الظن فإن سوءالظن يفسد العبادة» «از بدگمانی پرهيز كن زيرا كه سوءظن عبادت را فاسد می كند.
ج: به گناه و معاصى وادار می كند
بدگمانی موجب بروز گناهان زيادی می شود، زيرا انسان را به امراض مهلكی همچون غيبت، تهمت، تحقير مسلمان و اهانت به افراد و... وادار می نمايد.
د: موجب اختلاف و تفرقه ميگردد
واضح است كه بدگمانی و بدبينی مردم را از همديگر جدا ساخته محبت و صميميت، وحدت و هماهنگی تعاون و همكاری آنان را به نفرت و دشمنی تفرقه و جدائی، كينه توزی و عناد مبدل می سازد.
سوء ظن چه زمانی حرام است؟
1ـ بدگمانی وقتی حرام است كه شخص مظنون مسلمان، صالح، عادل و نيكو كار باشد.
2ـ سوء ظن بصورتی در قلب شخص قرار گرفته باشد كه او را وادار نمايد، تا عليه شخص مظنون تلاش و فعاليت كند، و او را ضرر و زيان برساند.
و اما اگر سوءظن فقط خيال و حديث نفس باشد و در قلب استقرار نيابد، گناه نيست زيرا كه خيال بافی و حديث نفس در اختيار انسان نيست بلكه جزو توهمات است.
بدگمانی چه زمانی جايز است؟
1ـ اگر شخص مظنون كافر باشد درباره او بدگمان شدن جايز بلكه مطلوب است چون هيچگاه بر شخص كافر و ملحد اعتماد درست نيست، زيرا آنان هميشه نسبت به مسلمانان متعهد آگاه و دلسوز عزايم پليد و شوم دارند.
2ـ و نيز اگر شخص مظنون فردی سود جو، فرصت طلب، بی بند و بار و خود فروخته باشد از چنين شخص بی ماهيت، بد ظن و مشكوك شدن جايز و مطلوب است.
درمان بيماری بدگمانی:
درمان علمى:
اولاً: كسی كه گرفتار بدگمانی است در مفاسد و زيانهای آن بينديشد يكی از دانشمندان اسلامی می گويد: «الكفر في العواقب ينجي من المصايب».
فكر و انديشيدن در سر انجام و نتايج كارها انسان را از هلاكت و مشكلات نجات می دهد.
ثانياً: علل و انگيزههای بدگمانی را بررسی و ارزيابی كرده آنها را از خود دور سازد.
ثالثاً: در كيفر و مجازات سخت بدگمانی دقت نموده بكوشد خود را از بدگمانی نجات دهد تا مورد خشم و غضب الهی نگردد.
درمان عملى:
اولاً: سعی و تلاش كند در كارها و سخنان و احوال مردم كنجكاوتر گردد.
ثانياً: به توهمات و خيالات بدخويش درباره ديگران اهميت ندهد، و به كسانی كه بدگمان است نيكی و محبت كند و با آنها معاشرت و ارتباط داشته باشد.
ثالثاً: از همنشينی و مجالس افرادی كه بواسطه آنها از مردم بدگمان و بدبين می گردد دوری جويد.
رابعاً: مواظب باشد، اعمال و اخباری كه از ديگران می داند و موجب بدبينی و بدگمانی می شود برای ديگران نقل و بازگو نكند.
................................
منبع: كتاب مسلمان از دیدگاه ایات وروایات